Wat de cijfers laten zien

Dit is geen onderbuikgevoel van bezorgde volwassenen. Stichting School & Veiligheid liet dit voorjaar, samen met de alliantie Worden Wie Je Bent, onder bijna vijfhonderd onderwijsprofessionals onderzoeken hoe zij de invloed van de manosfeer op school ervaren. Het is de eerste keer dat dit in Nederland in kaart is gebracht.

De uitkomsten liegen er niet om. Bijna acht op de tien docenten in het voortgezet onderwijs zien dat jongens in enige mate worden beïnvloed door online content over mannelijkheid, genderidentiteit en de omgang met vrouwen. Meer dan de helft ziet dit de afgelopen vier jaar toenemen. En driekwart maakt zich zorgen — niet alleen over de sfeer in de klas, maar ook over de jongens zelf.

In de praktijk gaat het om seksistische opmerkingen, een fixatie op geld en status, het wegwuiven van empathie als ‘zwak’, en verwijzingen naar bekende namen zoals Andrew Tate, die door leerlingen soms als ‘groot denker’ worden aangehaald. Meisjes en lhbti+-leerlingen voelen zich hier het vaakst ongemakkelijk of onveilig door — maar opvallend genoeg geven ook veel jongens zelf aan dat de druk om voortdurend ‘hard’ te zijn hen niet bevalt.

Misschien nog wel opvallender: meer dan de helft van de onderwijsprofessionals zegt niet goed te weten hoe ze hierop moeten reageren. Corrigeren, het gesprek aangaan of juist ruimte geven aan wat ‘half als grap’ wordt gebracht — het blijkt in de praktijk verre van eenvoudig.

Het algoritme voedt de zoektocht

Wat deze ontwikkeling extra ingewikkeld maakt, is dat jongeren er vaak niet bewust voor kiezen. Sociale media kiezen vaak voor hen.

Een jongen kijkt één filmpje over fitness. Daarna volgt een filmpje over discipline. Dan over ‘high value men’. Vervolgens video’s over alfa-mannen. Daarna over vrouwen. Onderzoekers noemen dit inmiddels een herkenbaar patroon: content over sporten en zelfverbetering kan steeds extremere aanbevelingen opleveren.

Voor hij het weet bevindt een jongen zich in een wereld waarin steeds dezelfde boodschappen terugkomen:

In het Verenigd Koninkrijk gaf naar schatting acht op de tien zestien- en zeventienjarige jongens aan wel eens content van Andrew Tate te hebben gezien. Dat is geen randverschijnsel meer, maar mainstream blootstelling aan een ideologie die juist onzekerheid en eenzaamheid als voedingsbodem gebruikt.

De identiteitscrisis van deze generatie

Persoonlijk geloof ik dat we de huidige ontwikkeling niet goed begrijpen wanneer we alleen spreken over machogedrag.

Ik zie iets anders. Ik zie een generatie jongens die op zoek is. Niet alleen tijdens trainingen. Ook thuis. Bij mijn eigen zoons. Bij neefjes. Bij jongeren in de wijk. Bij studenten.

Overal hoor ik dezelfde vragen. Wat betekent het tegenwoordig om man te zijn? Wanneer ben je sterk? Mag je huilen? Mag je twijfelen? Mag je zorgzaam zijn? Of ben je dan zwak? Die zoektocht is begrijpelijk. De samenleving verandert snel. Traditionele rolpatronen veranderen. Sociale media geven duizenden tegenstrijdige voorbeelden. En juist in die onzekerheid bieden sommige online influencers ogenschijnlijk simpele antwoorden.

Dat is ook wat wetenschappelijk onderzoek laat zien. Studies onder jonge mannen tonen dat een gevoel van statusverlies en een ervaren bedreiging van de eigen mannelijke identiteit samenhangen met een grotere aantrekkingskracht van manosfeer-ideeën — vooral wanneer dat gevoel gepaard gaat met boosheid. Hoe sterker de dreiging voelt, hoe aantrekkelijker een wereldbeeld wordt dat pasklare antwoorden en een duidelijke vijand biedt.

Straatcultuur en manosfeer: dezelfde groepscode

Binnen onze trainingen werken wij al jarenlang rondom straatcultuur, gebaseerd op het gedachtegoed van socioloog Iliass El Hadioui. Straatcultuur draait niet alleen om taal of kleding. Het gaat vooral over de groepscode.

El Hadioui beschrijft hoe jongeren opgroeien binnen een pedagogische driehoek van thuis, school en straat. Wanneer die drie werelden tegenstrijdige boodschappen geven — een meer masculiene straatcultuur tegenover een meer feminiene schoolcultuur, bijvoorbeeld — ontstaat het risico op wat hij een identiteitsblokkade noemt: een jongere die niet meer weet welke code nu eigenlijk geldt.

De groep bepaalt wat respect is. De groep bepaalt wat zwak is. De groep bepaalt wat status geeft. Binnen zo’n groep geldt vaak:

Dat is geen zachte aanpak. Dat is pedagogisch leiderschap.

Kwetsbaarheid vraagt moed

Misschien moeten we als samenleving stoppen met alleen maar praten over sterke mannen. Misschien moeten we weer leren praten over moed.

Want echte moed is niet schreeuwen. Niet domineren. Niet intimideren. Echte moed is durven zeggen:
“Ik weet het even niet.”
“Ik voel me onzeker.”
“Ik heb hulp nodig.”

Juist dát zien wij tijdens onze trainingen gebeuren. Wanneer de veiligheid groeit. Wanneer de groep merkt dat kwetsbaarheid geen gezichtsverlies oplevert.
Dan verandert er iets. Dan ontstaat ruimte voor echte ontwikkeling.

Wat vraagt dit van scholen en ouders?

We kunnen deze ontwikkeling niet oplossen met strengere regels alleen. Ook niet met één les over sociale media.

Zeven van de tien onderwijsprofessionals geven zelf aan dat er meer met leerlingen gepraat moet worden over mannelijkheid en gendernormen. Tegelijk lopen zij aan tegen tijdgebrek, werkdruk en het gevoel niet goed genoeg toegerust te zijn voor dit gesprek. Dat is precies waar wij als PHneutraal een rol zien: niet nóg een verbod of nóg een les, maar oefenen met het gesprek zelf.

Wat jongeren nodig hebben zijn volwassenen die aanwezig zijn. Die luisteren. Die grenzen stellen. Die nieuwsgierig blijven. Die niet direct in discussie schieten, maar vragen:
“Waar heb je dat gehoord?”
“Waarom spreekt dat je aan?”
“Waar ben je eigenlijk naar op zoek?”
Juist daar begint opvoeden. Juist daar begint onderwijs. En juist daar ontstaat de relatie waarin jongeren hun identiteit veilig kunnen onderzoeken.

De uitdaging van deze tijd

De uitdaging van deze generatie is misschien niet dat jongens te mannelijk worden. De uitdaging is dat veel jongens niet meer weten wat gezonde mannelijkheid eigenlijk betekent.

Als wij dat gesprek niet voeren, doet het internet het wel. En het internet kent onze kinderen niet. Wij wel.

Daarom geloven wij bij PHneutraal dat de oplossing niet begint bij harder optreden, maar bij sterker verbinden. Niet door jongens te vertellen wie zij moeten zijn. Maar door hen te helpen ontdekken wie zij mogen worden.

Dat is misschien wel de belangrijkste pedagogische opdracht van deze tijd.

Over de auteur: Amar El Ajjouri en PHneutraal zijn actief in training, coaching en ontwikkeling voor professionals in onderwijs, jongerenwerk en de sociale sector.